Đất xưa Bà Rịa

Khác với Vũng Tàu, vốn nổi tiếng là chốn du hí, ăn chơi của dân có tiền, vùng đất Bà Rịa được biết đến với những huyền thoại đất và người, nơi an nghỉ của những bậc tiền bối dày công mở đất phương Nam và những vị tướng tài với nhiều bí ẩn chưa được giải mã... Và địa danh này gắn liền với câu chuyện về Bà Rịa nương nương, một phụ nữ quê gốc ở Phú Yên.


>>> Cáp treo Vũng Tàu
>>> Hồ Mây - KDL sinh thái văn hóa qua ảnh nghệ thuật

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Cầu sông Dinh ở cửa ngõ vào thị xã Bà Rịa.

Sách Đại Nam thực lục tiền biên cho biết địa danh Bà Rịa được sử nhà Nguyễn nói đến vào năm 1690. Năm 1776, Lê Quý Đôn cũng đề cập tới địa danh nầy trong cuốn Phủ biên tạp lục. Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí có ghi: “Bà Rịa ở địa đầu biên giới trấn Biên Hòa, là đất có danh tiếng, cho nên các phủ phía Bắc có câu ngạn rằng, “cơm Nai Rịa - cá Rí Rang” ấy là lấy xứ Đồng Nai mà Bà Rịa đứng đầu bao gồm cả Bến Nghé, Sài Gòn, Mỹ Tho, Long Hồ vậy”.

Ghi công người mở đất

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Điện thờ Bà Rịa Tiên nữ nương nương.

Theo cụ Huỳnh Văn Bộ, văn kiện thời Minh Mạng năm thứ 12, cho biết bà Rịa quê ở Phú Yên, gia đình nghèo, năm 15 tuổi (thời chúa Nguyễn Phúc Tần) bà theo cha mẹ vào lập thân tại Long Lập (xã Long Phước ngày nay). Không chồng con, bà mất năm 94 tuổi (khoảng năm 1759). Bà Rịa là người có công khai phá đất đai, lập làng, lập ấp tại địa phương nầy, vua Minh Mạng ngưỡng mộ tài đức, ghi nhận công lao của bà nên ban họ vua cho bà: Nguyễn Thị Rịa, ghi thêm hai chữ “sương phụ”. Năm 1831, để đề cao một phụ nữ dân dã vua lấy tên bà đặt tên tỉnh: tỉnh Bà Rịa. Năm 1936 mộ bà được quận trưởng Long Điền xuất công quỹ trùng tu. Từ năm 1945, khu mộ dần bị hoang phế. Năm 1972, mộ được tu sửa và bà được thờ trong đình Phước An (xã Tam Phước).

Ngày nay, mộ phần Bà Rịa ở Tam Phước (Long Điền) nằm bên con đường chính, với chiếc cổng khang trang ghi hàng chữ: Mộ Bà Rịa, cùng một hàng rào tường đẹp đẽ. Khu mộ rộng lớn với những hàng trúc, tre đằng ngà, bồ đề cùng nhiều loại cây xanh cho bóng mát. Song song với ngôi mộ là điện thờ Bà Rịa nương nương, được tôn tạo năm 2010. Vòng thành khu mộ xây bằng đá ong mài, rộng 7 mét, dài 8,2 mét; tường cao 1 mét, dày 0,5 mét. Bên trong là ngôi mộ xây bằng ô dước với một nấm bằng nằm trên ba bậc cấp.

Dấu xưa đất cũ

Ngày nay, đến Long Điền, vẫn nghe người bản xứ nhắc đến câu ca dao: “Bao giờ bưng Bạc hết sình / bàu Thành hết nước thì mình hết thương”. Bàu Thành là một bàu nước lớn hình chữ nhật (dài 450 mét, rộng 250 mét) có bờ đất cao bao quanh với hàng tre xanh mướt. Có thể đây là Mô Xoài, như Trịnh Hoài Đức viết trong Gia Định thành thông chí: “Bô Tâm (vua nước Cao Miên) đắp lũy đất ở vùng địa đầu Mô Xoài. Phía ngoài trồng tre gai, tăng thêm quân và voi để phòng thủ, thế rất vững”. Tại bàu Thành, xưa kia người Pháp khai quật được gốm, con lăn bằng đá sa thạch và đưa về viện Bảo tàng Sài Gòn (nay là Bảo tàng Lịch sử TPHCM). Nhà khảo cổ học Malleret cho rằng đó là gốm Óc Eo.

Bàu Thành chính là cương vực phía đông của Vương quốc Phù Nam. Bàu Thành còn gọi bàu Voi tắm. Trong Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức cho biết thêm, đây là nơi vua cho đào bàu lấy nước cho voi uống và tắm nên còn gọi bàu Vua... Di tích nầy còn nhiều điều bí ẩn, cần nghiên cứu sâu. Hiện nay di tích Bàu Thành được quy hoạch xây dựng và bảo vệ nằm trong Trung tâm Văn hóa - Thể thao huyện Long Điền.

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Đình thần Long Điền.

Cách bàu Thành khoảng 800 mét về phía nam là gò Cây Cám, là một gò cát khá lớn. Năm 1999, khi san ủi mở đường, người ta phát hiện một tượng Phật bằng đá. Theo giám định của Trung tâm Khảo cổ học (Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ) thì tượng Phật nầy mang phong cách văn hóa thời kỳ hậu Óc Eo. Người ta cũng phát hiện một số mảnh gốm màu đỏ xương pha cát, cứng, thuộc thời Chân Lạp (thế kỷ IX-X).

Gần bàu Thành là đình Long Điền, được công nhận là di tích văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, nhưng đến nay vẫn chưa ai biết đình Long Điền được tạo dựng từ khi nào. Theo nghiên cứu, người ta ước đoán đình được xây dựng vào khoảng đời vua Thiệu Trị (1841-1847). Quần thể kiến trúc đình hợp thành chữ đinh, bao gồm: cổng tam quan, nhà võ ca, ngôi đình chánh, ngôi tiền hiền. Bên cạnh là nhà tiên sư, nhà trù, và miếu thần nông. Trong đình hiện lưu giữ nhiều sưu tập hiện vật bằng gỗ, gốm sứ có giá trị mỹ thuật, như: bộ bao lam, đôi hạc trên mình rùa, tủ thờ, bàn thờ... được chạm trổ công phu. Đình đã trải qua ba đợt tái thiết, tôn tạo. Hiện nay chứng tích cổ còn lại tại đình là một bức tường dài 50 mét, cao khoảng 3 mét, xây bằng đá ong tô. Giữa bức tường có vọng lâu cao, phía dưới là chiếc cổng.

Đền thờ hai vị quận công nhà Nguyễn

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Đình thần Lâm Thao, thờ Tả quận công Châu Văn Tiếp và Hữu quận công Nguyễn Hữu Dật.

Ở vùng này còn có ngôi đình thần Lâm Thao Tả quận công Châu Văn Tiếp, Hữu quận công Nguyễn Hữu Dật. Ông từ Trần Văn Ngọc (sinh năm 1954) cho biết xưa kia hai đền thờ riêng biệt: đền thờ Diên Công (Nguyễn Diên) và đền Châu quận công (Châu Văn Tiếp). Đền Châu Văn Tiếp xây dựng ngoài đường cái, năm 1946, thực hiện cuộc vận động “vườn không nhà trống”, du kích xã Tam Phước đốt cả hai đình. Đình Diên công ở ngay tại đây, đốt ba lần cháy tới chánh điện thì tắt.

Năm 1954, đình Diên công được tái thiết và thêm nhiều đợt tu bổ sau đó. Năm 1975, kỳ lão đem sắc chỉ và sắc phong, chiếc ngai và bài vị Châu Văn Tiếp về thờ chung Diên công. Từ đó ban tế tự đổi tên là Đình thần Hắc Lăng thờ Lâm Thao Tả quận công Châu Văn Tiếp và Hữu quận công Nguyễn Hữu Dực. Hằng năm, đình tổ chức rất long trọng ngày vía Ông (Nguyễn Diên và Châu Văn Tiếp) vào ngày 16 tháng 6 âm lịch.

Về đền Diên công, sách Đại Nam nhất thống chi ghi: “Đền Diên công ở xã Hắc Lăng huyện Phước An có Diên công thờ khai biên công thần Chưởng cơ Diên Lộc hầu Nguyễn công”. Đền được dân làng Hắc Lăng lập trên phần mộ năm 1674, sau khi Chưởng cơ Diên Lộc hầu Nguyễn công qua đời. Khi triều Nguyễn thống nhất đất nước, Chưởng cơ Lộc hầu Nguyễn công được vua (Gia Long hoặc Minh Mạng) ban sắc thần. Năm Tự Đức thứ nhất (1847), ban cho ông sắc thần khác, từ đó dân làng lập đình thờ cúng.

Về thân thế Diên Lộc hầu Nguyễn công (Nguyễn Diên, Nguyễn Hữu Dực) khá phức tạp, có thể nói ông là một võ tướng thao lược, văn võ song toàn, khi cầm quân rất oai danh, gây chấn động. Trải qua chiến trận gian lao, hiểm trở nên Diên Lộc hầu bị trọng bệnh rồi chết ngày 16-6-1674.

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Mộ phần Bình Tây đại đô đốc, Tả quận công Châu Văn Tiếp.

Châu Văn Tiếp (1738-1784) là một vị tướng tài, một trong “tam hùng” của đất Gia Định lúc bấy giờ (cùng với Đỗ Thành Nhân và Võ Tánh). Ông tên tộc là Doãn Ngạch, người thôn Vân Hòa, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên. Năm 1771, khi Tây Sơn phát động cuộc khởi nghĩa nông dân, Châu Văn Tiếp chiếm cứ núi Trà Lang (Phú Yên) tung hoành một cõi. Sau khi thần phục nhà Nguyễn, ông lập được rất nhiều công trận.

Tháng Sáu năm Giáp Thìn (1784), Nguyễn Ánh phong Châu Văn Tiếp chức Bình Tây đại đô đốc, mở cuộc tấn công Gia Định. Tháng Mười, ông mở cuộc tấn công lớn vào quân Tây Sơn trên sông Mân Thít (Mang Thít, Vĩnh Long). Quân Tây Sơn thiệt hại năng, rút lui. Châu Văn Tiếp bị trong thương và mất ngày 19-10-1784. Do hoàn cảnh chiến tranh, Nguyễn Ánh sai lấy ván thuyền ghép lại làm hòm, dùng bộ nhung phục cấp tướng để tân liệm và bí mật cho người đem an táng ông tại một nơi thuộc xã An Hội (Vĩnh Long). Về sau, Nguyễn Ánh cho bốc mộ ông đem về Hắc Lăng (Phước Lăng, Long Điền nay) an táng. Nguyễn Ánh cho xây mộ ông bề thế, quy mô và khá đẹp.

Ngôi mộ nằm cách xa đình khoảng 500 mét đường chim bay. Ngôi mộ có 3 cổng, 1 chính, 2 phụ bên hông, với 2 con nghê chầu. Bên trái mộ Châu Văn Tiếp là ngôi mộ đơn giản, bia ghi: “Ngôi mộ bà phu nhân Châu Quận công Cao Thị Cấu, quê quán Hắc Lăng”. Đây là ngôi mộ do nhân dân địa phương xây. Cả khu mộ nầy, ngày nay nằm trên phần đất cát, cỏ cây um tùm, hầu như không được chăm sóc!

Đất xưa Bà Rịa còn nhiều điều cần được nghiên cứu sâu trên tinh thần khoa học để giải mã những bí ẩn mang màu huyền thoại dù chỉ mới trải qua khoảng ba trăm năm, thời gian chưa dài đối với sự phát triển một vùng đất có ý nghĩa lịch sử.








Dat xua Ba Ria


Khác voi Vung Tàu, von noi tieng là chon du hí, an choi cua dân có tien, vùng dat Bà Ria duoc biet den voi nhung huyen thoai dat và nguoi, noi an nghi cua nhung bac tien boi dày công mo dat phuong Nam và nhung vi tuong tài voi nhieu bí an chua duoc giai mã... Và dia danh này gan lien voi câu chuyen ve Bà Ria nuong nuong, mot phu nu quê goc o Phú Yên.


>>> Cáp treo Vung Tàu
>>> Ho Mây - KDL sinh thái van hóa qua anh nghe thuat

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Cau sông Dinh o cua ngõ vào thi xã Bà Ria.

Sách Dai Nam thuc luc tien biên cho biet dia danh Bà Ria duoc su nhà Nguyen nói den vào nam 1690. Nam 1776, Lê Quý Dôn cung de cap toi dia danh nay trong cuon Phu biên tap luc. Trinh Hoài Duc trong Gia Dinh thành thông chí có ghi: “Bà Ria o dia dau biên gioi tran Biên Hòa, là dat có danh tieng, cho nên các phu phía Bac có câu ngan rang, “com Nai Ria - cá Rí Rang” ay là lay xu Dong Nai mà Bà Ria dung dau bao gom ca Ben Nghé, Sài Gòn, My Tho, Long Ho vay”.

Ghi công nguoi mo dat

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Dien tho Bà Ria Tiên nu nuong nuong.

Theo cu Huynh Van Bo, van kien thoi Minh Mang nam thu 12, cho biet bà Ria quê o Phú Yên, gia dình nghèo, nam 15 tuoi (thoi chúa Nguyen Phúc Tan) bà theo cha me vào lap thân tai Long Lap (xã Long Phuoc ngày nay). Không chong con, bà mat nam 94 tuoi (khoang nam 1759). Bà Ria là nguoi có công khai phá dat dai, lap làng, lap ap tai dia phuong nay, vua Minh Mang nguong mo tài duc, ghi nhan công lao cua bà nên ban ho vua cho bà: Nguyen Thi Ria, ghi thêm hai chu “suong phu”. Nam 1831, de de cao mot phu nu dân dã vua lay tên bà dat tên tinh: tinh Bà Ria. Nam 1936 mo bà duoc quan truong Long Dien xuat công quy trùng tu. Tu nam 1945, khu mo dan bi hoang phe. Nam 1972, mo duoc tu sua và bà duoc tho trong dình Phuoc An (xã Tam Phuoc).

Ngày nay, mo phan Bà Ria o Tam Phuoc (Long Dien) nam bên con duong chính, voi chiec cong khang trang ghi hàng chu: Mo Bà Ria, cùng mot hàng rào tuong dep de. Khu mo rong lon voi nhung hàng trúc, tre dang ngà, bo de cùng nhieu loai cây xanh cho bóng mát. Song song voi ngôi mo là dien tho Bà Ria nuong nuong, duoc tôn tao nam 2010. Vòng thành khu mo xây bang dá ong mài, rong 7 mét, dài 8,2 mét; tuong cao 1 mét, dày 0,5 mét. Bên trong là ngôi mo xây bang ô duoc voi mot nam bang nam trên ba bac cap.

Dau xua dat cu

Ngày nay, den Long Dien, van nghe nguoi ban xu nhac den câu ca dao: “Bao gio bung Bac het sình / bàu Thành het nuoc thì mình het thuong”. Bàu Thành là mot bàu nuoc lon hình chu nhat (dài 450 mét, rong 250 mét) có bo dat cao bao quanh voi hàng tre xanh muot. Có the dây là Mô Xoài, nhu Trinh Hoài Duc viet trong Gia Dinh thành thông chí: “Bô Tâm (vua nuoc Cao Miên) dap luy dat o vùng dia dau Mô Xoài. Phía ngoài trong tre gai, tang thêm quân và voi de phòng thu, the rat vung”. Tai bàu Thành, xua kia nguoi Pháp khai quat duoc gom, con lan bang dá sa thach và dua ve vien Bao tàng Sài Gòn (nay là Bao tàng Lich su TPHCM). Nhà khao co hoc Malleret cho rang dó là gom Óc Eo.

Bàu Thành chính là cuong vuc phía dông cua Vuong quoc Phù Nam. Bàu Thành còn goi bàu Voi tam. Trong Gia Dinh thành thông chí, Trinh Hoài Duc cho biet thêm, dây là noi vua cho dào bàu lay nuoc cho voi uong và tam nên còn goi bàu Vua... Di tích nay còn nhieu dieu bí an, can nghiên cuu sâu. Hien nay di tích Bàu Thành duoc quy hoach xây dung và bao ve nam trong Trung tâm Van hóa - The thao huyen Long Dien.

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Dình than Long Dien.

Cách bàu Thành khoang 800 mét ve phía nam là gò Cây Cám, là mot gò cát khá lon. Nam 1999, khi san ui mo duong, nguoi ta phát hien mot tuong Phat bang dá. Theo giám dinh cua Trung tâm Khao co hoc (Vien Khoa hoc Xã hoi vùng Nam bo) thì tuong Phat nay mang phong cách van hóa thoi ky hau Óc Eo. Nguoi ta cung phát hien mot so manh gom màu do xuong pha cát, cung, thuoc thoi Chân Lap (the ky IX-X).

Gan bàu Thành là dình Long Dien, duoc công nhan là di tích van hóa và kien trúc nghe thuat cap quoc gia, nhung den nay van chua ai biet dình Long Dien duoc tao dung tu khi nào. Theo nghiên cuu, nguoi ta uoc doán dình duoc xây dung vào khoang doi vua Thieu Tri (1841-1847). Quan the kien trúc dình hop thành chu dinh, bao gom: cong tam quan, nhà võ ca, ngôi dình chánh, ngôi tien hien. Bên canh là nhà tiên su, nhà trù, và mieu than nông. Trong dình hien luu giu nhieu suu tap hien vat bang go, gom su có giá tri my thuat, nhu: bo bao lam, dôi hac trên mình rùa, tu tho, bàn tho... duoc cham tro công phu. Dình dã trai qua ba dot tái thiet, tôn tao. Hien nay chung tích co còn lai tai dình là mot buc tuong dài 50 mét, cao khoang 3 mét, xây bang dá ong tô. Giua buc tuong có vong lâu cao, phía duoi là chiec cong.

Den tho hai vi quan công nhà Nguyen

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Dình than Lâm Thao, tho Ta quan công Châu Van Tiep và Huu quan công Nguyen Huu Dat.

O vùng này còn có ngôi dình than Lâm Thao Ta quan công Châu Van Tiep, Huu quan công Nguyen Huu Dat. Ông tu Tran Van Ngoc (sinh nam 1954) cho biet xua kia hai den tho riêng biet: den tho Diên Công (Nguyen Diên) và den Châu quan công (Châu Van Tiep). Den Châu Van Tiep xây dung ngoài duong cái, nam 1946, thuc hien cuoc van dong “vuon không nhà trong”, du kích xã Tam Phuoc dot ca hai dình. Dình Diên công o ngay tai dây, dot ba lan cháy toi chánh dien thì tat.

Nam 1954, dình Diên công duoc tái thiet và thêm nhieu dot tu bo sau dó. Nam 1975, ky lão dem sac chi và sac phong, chiec ngai và bài vi Châu Van Tiep ve tho chung Diên công. Tu dó ban te tu doi tên là Dình than Hac Lang tho Lâm Thao Ta quan công Châu Van Tiep và Huu quan công Nguyen Huu Duc. Hang nam, dình to chuc rat long trong ngày vía Ông (Nguyen Diên và Châu Van Tiep) vào ngày 16 tháng 6 âm lich.

Ve den Diên công, sách Dai Nam nhat thong chi ghi: “Den Diên công o xã Hac Lang huyen Phuoc An có Diên công tho khai biên công than Chuong co Diên Loc hau Nguyen công”. Den duoc dân làng Hac Lang lap trên phan mo nam 1674, sau khi Chuong co Diên Loc hau Nguyen công qua doi. Khi trieu Nguyen thong nhat dat nuoc, Chuong co Loc hau Nguyen công duoc vua (Gia Long hoac Minh Mang) ban sac than. Nam Tu Duc thu nhat (1847), ban cho ông sac than khác, tu dó dân làng lap dình tho cúng.

Ve thân the Diên Loc hau Nguyen công (Nguyen Diên, Nguyen Huu Duc) khá phuc tap, có the nói ông là mot võ tuong thao luoc, van võ song toàn, khi cam quân rat oai danh, gây chan dong. Trai qua chien tran gian lao, hiem tro nên Diên Loc hau bi trong benh roi chet ngày 16-6-1674.

dulich4phuong.net  Dat xua Ba Ria
Mo phan Bình Tây dai dô doc, Ta quan công Châu Van Tiep.

Châu Van Tiep (1738-1784) là mot vi tuong tài, mot trong “tam hùng” cua dat Gia Dinh lúc bay gio (cùng voi Do Thành Nhân và Võ Tánh). Ông tên toc là Doãn Ngach, nguoi thôn Vân Hòa, huyen Dong Xuân, tinh Phú Yên. Nam 1771, khi Tây Son phát dong cuoc khoi nghia nông dân, Châu Van Tiep chiem cu núi Trà Lang (Phú Yên) tung hoành mot cõi. Sau khi than phuc nhà Nguyen, ông lap duoc rat nhieu công tran.

Tháng Sáu nam Giáp Thìn (1784), Nguyen Ánh phong Châu Van Tiep chuc Bình Tây dai dô doc, mo cuoc tan công Gia Dinh. Tháng Muoi, ông mo cuoc tan công lon vào quân Tây Son trên sông Mân Thít (Mang Thít, Vinh Long). Quân Tây Son thiet hai nang, rút lui. Châu Van Tiep bi trong thuong và mat ngày 19-10-1784. Do hoàn canh chien tranh, Nguyen Ánh sai lay ván thuyen ghép lai làm hòm, dùng bo nhung phuc cap tuong de tân liem và bí mat cho nguoi dem an táng ông tai mot noi thuoc xã An Hoi (Vinh Long). Ve sau, Nguyen Ánh cho boc mo ông dem ve Hac Lang (Phuoc Lang, Long Dien nay) an táng. Nguyen Ánh cho xây mo ông be the, quy mô và khá dep.

Ngôi mo nam cách xa dình khoang 500 mét duong chim bay. Ngôi mo có 3 cong, 1 chính, 2 phu bên hông, voi 2 con nghê chau. Bên trái mo Châu Van Tiep là ngôi mo don gian, bia ghi: “Ngôi mo bà phu nhân Châu Quan công Cao Thi Cau, quê quán Hac Lang”. Dây là ngôi mo do nhân dân dia phuong xây. Ca khu mo nay, ngày nay nam trên phan dat cát, co cây um tùm, hau nhu không duoc cham sóc!

Dat xua Bà Ria còn nhieu dieu can duoc nghiên cuu sâu trên tinh than khoa hoc de giai mã nhung bí an mang màu huyen thoai dù chi moi trai qua khoang ba tram nam, thoi gian chua dài doi voi su phát trien mot vùng dat có ý nghia lich su.

Đất xưa Bà Rịa

Khác với Vũng Tàu, vốn nổi tiếng là chốn du hí, ăn chơi của dân có tiền, vùng đất Bà Rịa được biết đến với những huyền thoại đất và người, nơi an nghỉ của những bậc tiền bối dày công mở đất phương Nam và những vị tướng tài với nhiều bí ẩn chưa được giải mã... Và địa danh này gắn liền với câu chuyện về Bà Rịa nương nương, một phụ nữ quê gốc ở Phú Yên.
Giới thiệu cho bạn bè
  • gplus
  • pinterest

Bình luận

Đăng bình luận

Đánh giá