Bất biến Ô Quan Chưởng

Trong số 16 cửa ô Hà Nội xưa, người ta chỉ còn nhớ 5 cửa ô, gồm: Ô Quan Chưởng (gần chợ Đồng Xuân), Ô Đống Mác (quận Hai Bà Trưng), Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền (cắt ngang phố Huế) và Ô Cầu Giấy (bắc qua sông Tô). Thế nhưng, trong 5 cửa ô ấy, cũng chỉ còn Ô Quan Chưởng tồn tại với thời gian.


“Bất biến giữa dòng đời vạn biến”

Một người bạn tôi kể rằng lúc còn nhỏ anh thường cùng ông bạn nối khố đi lang thang khắp khu phố cổ. Từ Hàng Đường nhà anh, ngang qua chợ Đồng Xuân, vòng qua vườn hoa Hàng Đậu, rẽ về Ô Quan Chưởng
 
Ngày ấy đường phố Hà Nội rộng rãi, mát mẻ, chỉ có lơ thơ vài chiếc xe đạp. Nhiều năm đã trôi đi, anh bạn tôi giờ đã lang bạt nơi xứ người, Hà Nội bây giờ cũng không thể đi bộ nghênh ngang dưới lòng đường được nữa.
 
Thế nhưng, mỗi khi có dịp về cố hương, anh vẫn phóng xe qua Ô Quan Chưởng chỉ để lẳng lặng ngắm nhìn. Với anh, vạn vật ở mảnh đất Hà Nội đều có thể đổi thay, chỉ trừ nơi này vẫn bất biến…

Bất biến Ô Quan Chưởng

Ô Quan Chưởng là một trong 16 cửa ô của kinh thành Thăng Long xưa

Trong tâm trí người Hà Nội vẫn in sâu một Ô Quan Chưởng trong tranh của cố họa sĩ Bùi Xuân Phái: một cửa ô được xếp thành từ những viên gạch nâu thô mộc phủ đầy rêu xanh in hằn trong ánh hoàng hôn sẫm màu…
Ô Quan Chưởng, hay còn gọi là ô Đông Hà, tên chữ Đông Hà Môn, là một trong 16 cửa ô còn sót lại của kinh thành Thăng Long xưa.
 
Ô Quan Chưởng nằm ở phía Đông của La Thành (tòa thành đất bao quanh kinh thành Thăng Long thời đó). Được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749) triều vua Lê Hiến Tông, đến năm Gia Long thứ ba (1817), ô Quan Chưởng được xây dựng lại và giữ nguyên kiến trúc cho đến ngày nay.
 
Điều làm cho Ô Quan Chưởng nổi tiếng hơn hết thảy các cửa ô còn lại vì đây là cửa ô duy nhất còn giữ được khá nguyên vẹn cho tới ngày nay.
 
Nếu không có nó, chúng ta chỉ có thể vận dụng trí tưởng tượng để vẽ nên một cửa ô dựa trên những tư liệu lịch sử, văn học ít ỏi.

Bất biến Ô Quan Chưởng

Kiến trúc của Ô Quan Chưởng được giữ nguyên từ đời vua Gia Long nhà Nguyễn đến nay

Tra cứu lại lịch sử thì hầu như chỉ có một đoạn văn duy nhất mô tả một cửa ô của kinh thành Thăng Long, nằm trong cuốn “Thượng Kinh Ký Sự” của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.
 
Ngày 12 tháng Giêng năm Cảnh Hưng 43 (1782), Lê Hữu Trác nhận được lệnh của chúa Trịnh Sâm triệu về kinh chữa bệnh cho thái tử Trịnh Cán.
 
Ngang qua một cửa ô (phỏng đoán là ô Thịnh Quang, tức là Ô Chợ Dừa ngày nay), ông ghi lại: “Đi qua cửa Vũ Quan vào thành. Chỉ thấy một cái thành đất không cao lắm. Bên cạnh là một cái tường nhỏ, trên mặt tường là đường xe ngựa đi, ở mé ngoài là hàng rào tre kín mít. Dưới chân tường là hào sâu. Trong hào thả chông xem ra rất kiên cố. Thành có ba vọng canh, nơi nào cũng có lính sắp hàng, gươm súng sáng quắc”.

Nét kiến trúc độc đáo của riêng Hà thành

Trước đây, cửa Ô Quan Chưởng có hai cổng lớn làm bằng gỗ dày, ban đêm lính canh đóng cửa thành và mở ra buổi sớm cho người dân qua lại, buôn bán.
 
Cổng được xây vòm tò vò rộng, phía trên nóc cửa chính có vọng lâu được canh gác và kiểm soát cẩn mật để giữ an ninh cho khu phố buôn bán bên trong.
 
Hiện cửa ô còn nguyên lối tam quan với cửa chính và hai cửa phụ hai bên; ngang lối đi giữa cổng có một tấm bia đá gắn vào tường mé trong, khắc tờ sức của Hà Ninh Tổng đốc Hoàng Diệu và Tuần phủ Hà Nội Hoàng Hữu Xứng đề năm Mậu Dần 1878 cấm lính canh gác sách nhiễu nhân dân; trên cửa lớn có ba chữ Hán có nghĩa là Đông Hà Môn.

Bất biến Ô Quan Chưởng

Trong tâm trí người Hà Nội, ô Quan Chưởng thâm trầm, thô mộc in đậm nét thời gian

Vậy tại sao cái tên Ô Quan Chưởng dân dã lại phổ biến hơn tên gốc Ô Đông Hà? Tương truyền tên gọi Ô Quan Chưởng bắt nguồn từ sự kiện xảy ra vào năm Tự Đức thứ 26, khi thực dân Pháp đánh thành Hà Nội vào ngày 20-11-1873, có một viên quan chưởng cơ người Bắc Ninh cùng nghĩa quân đã chống trả quyết liệt.
 
Song do lực lượng quá chênh lệch, ông thất thủ ở Gia Lâm, bị quân Pháp giải về Hà Nội chém đầu và đem bêu đầu bên bờ sông Cái phía trước cửa ô Đông Hà.
 
Vì tiếc thương người chưởng cơ anh hùng, nhân dân quanh vùng đã đặt tên mới là ô Quan Chưởng, tên cũ ô Đông Hà dần dần bị lãng quên.

Bất biến Ô Quan Chưởng

Dường như Ô Quan Chưởng bất biến giữa dòng đời

Sau khi chiếm đóng Hà Nội, người Pháp đã cho phá bỏ các công trình cũ quanh thành thị để mở rộng khu phố mới.
 
Tới ô Quan Chưởng, thì vấp phải sự phản đối dữ dội của nhân dân ở đây và ông cai tổng Đồng Xuân lúc đó là Đào Đăng Chiểu (1845-1916), người làng Khúc Thủy (Hà Đông) nên cửa ô này được giữ lại, nhờ vậy mà lưu giữ được một nét kiến trúc độc đáo mà chỉ riêng Hà Nội mới có.








Bat bien O Quan Chuong


Trong so 16 cua ô Hà Noi xua, nguoi ta chi còn nho 5 cua ô, gom: Ô Quan Chuỏng (gan cho Dong Xuân), Ô Dống Mác (quan Hai Bà Trung), Ô Chọ Dùa, Ô Cầu Dền (cat ngang pho Hue) và Ô Cầu Giấy (bac qua sông Tô). The nhung, trong 5 cua ô ay, cung chi còn Ô Quan Chuong ton tai voi thoi gian.


“Bat bien giua dòng doi van bien”

Mot nguoi ban tôi ke rang lúc còn nho anh thuong cùng ông ban noi kho di lang thang khap khu pho co. Tu Hàng Duong nhà anh, ngang qua cho Dong Xuân, vòng qua vuon hoa Hàng Dau, re ve Ô Quan Chuong
 
Ngày ay duong pho Hà Noi rong rãi, mát me, chi có lo tho vài chiec xe dap. Nhieu nam dã trôi di, anh ban tôi gio dã lang bat noi xu nguoi, Hà Noi bây gio cung không the di bo nghênh ngang duoi lòng duong duoc nua.
 
The nhung, moi khi có dip ve co huong, anh van phóng xe qua Ô Quan Chuong chi de lang lang ngam nhìn. Voi anh, van vat o manh dat Hà Noi deu có the doi thay, chi tru noi này van bat bien…

Bat bien O Quan Chuong

Ô Quan Chuong là mot trong 16 cua ô cua kinh thành Thang Long xua

Trong tâm trí nguoi Hà Noi van in sâu mot Ô Quan Chuong trong tranh cua co hoa si Bùi Xuân Phái: mot cua ô duoc xep thành tu nhung viên gach nâu thô moc phu day rêu xanh in han trong ánh hoàng hôn sam màu…
Ô Quan Chuong, hay còn goi là ô Dông Hà, tên chu Dông Hà Môn, là mot trong 16 cua ô còn sót lai cua kinh thành Thang Long xua.
 
Ô Quan Chuong nam o phía Dông cua La Thành (tòa thành dat bao quanh kinh thành Thang Long thoi dó). Duoc xây dung vào nam Canh Hung thu 10 (1749) trieu vua Lê Hien Tông, den nam Gia Long thu ba (1817), ô Quan Chuong duoc xây dung lai và giu nguyên kien trúc cho den ngày nay.
 
Dieu làm cho Ô Quan Chuong noi tieng hon het thay các cua ô còn lai vì dây là cua ô duy nhat còn giu duoc khá nguyên ven cho toi ngày nay.
 
Neu không có nó, chúng ta chi có the van dung trí tuong tuong de ve nên mot cua ô dua trên nhung tu lieu lich su, van hoc ít oi.

Bat bien O Quan Chuong

Kien trúc cua Ô Quan Chuong duoc giu nguyên tu doi vua Gia Long nhà Nguyen den nay

Tra cuu lai lich su thì hau nhu chi có mot doan van duy nhat mô ta mot cua ô cua kinh thành Thang Long, nam trong cuon “Thuong Kinh Ký Su” cua Hai Thuong Lãn Ông Lê Huu Trác.
 
Ngày 12 tháng Giêng nam Canh Hung 43 (1782), Lê Huu Trác nhan duoc lenh cua chúa Trinh Sâm trieu ve kinh chua benh cho thái tu Trinh Cán.
 
Ngang qua mot cua ô (phong doán là ô Thinh Quang, tuc là Ô Cho Dua ngày nay), ông ghi lai: “Di qua cua Vu Quan vào thành. Chi thay mot cái thành dat không cao lam. Bên canh là mot cái tuong nho, trên mat tuong là duong xe ngua di, o mé ngoài là hàng rào tre kín mít. Duoi chân tuong là hào sâu. Trong hào tha chông xem ra rat kiên co. Thành có ba vong canh, noi nào cung có lính sap hàng, guom súng sáng quac”.

Nét kien trúc doc dáo cua riêng Hà thành

Truoc dây, cua Ô Quan Chuong có hai cong lon làm bang go dày, ban dêm lính canh dóng cua thành và mo ra buoi som cho nguoi dân qua lai, buôn bán.
 
Cong duoc xây vòm tò vò rong, phía trên nóc cua chính có vong lâu duoc canh gác và kiem soát can mat de giu an ninh cho khu pho buôn bán bên trong.
 
Hien cua ô còn nguyên loi tam quan voi cua chính và hai cua phu hai bên; ngang loi di giua cong có mot tam bia dá gan vào tuong mé trong, khac to suc cua Hà Ninh Tong doc Hoàng Dieu và Tuan phu Hà Noi Hoàng Huu Xung de nam Mau Dan 1878 cam lính canh gác sách nhieu nhân dân; trên cua lon có ba chu Hán có nghia là Dông Hà Môn.

Bat bien O Quan Chuong

Trong tâm trí nguoi Hà Noi, ô Quan Chuong thâm tram, thô moc in dam nét thoi gian

Vay tai sao cái tên Ô Quan Chuong dân dã lai pho bien hon tên goc Ô Dông Hà? Tuong truyen tên goi Ô Quan Chuong bat nguon tu su kien xay ra vào nam Tu Duc thu 26, khi thuc dân Pháp dánh thành Hà Noi vào ngày 20-11-1873, có mot viên quan chuong co nguoi Bac Ninh cùng nghia quân dã chong tra quyet liet.
 
Song do luc luong quá chênh lech, ông that thu o Gia Lâm, bi quân Pháp giai ve Hà Noi chém dau và dem bêu dau bên bo sông Cái phía truoc cua ô Dông Hà.
 
Vì tiec thuong nguoi chuong co anh hùng, nhân dân quanh vùng dã dat tên moi là ô Quan Chuong, tên cu ô Dông Hà dan dan bi lãng quên.

Bat bien O Quan Chuong

Duong nhu Ô Quan Chuong bat bien giua dòng doi

Sau khi chiem dóng Hà Noi, nguoi Pháp dã cho phá bo các công trình cu quanh thành thi de mo rong khu pho moi.
 
Toi ô Quan Chuong, thì vap phai su phan doi du doi cua nhân dân o dây và ông cai tong Dong Xuân lúc dó là Dào Dang Chieu (1845-1916), nguoi làng Khúc Thuy (Hà Dông) nên cua ô này duoc giu lai, nho vay mà luu giu duoc mot nét kien trúc doc dáo mà chi riêng Hà Noi moi có.

Bất biến Ô Quan Chưởng

Trong số 16 cửa ô Hà Nội xưa, người ta chỉ còn nhớ 5 cửa ô, gồm: Ô Quan Chưởng (gần chợ Đồng Xuân), Ô Đống Mác (quận Hai Bà Trưng), Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền (cắt ngang phố Huế) và Ô Cầu Giấy (bắc qua sông Tô). Thế nhưng, trong 5 cửa ô ấy, cũng chỉ còn Ô Quan Chưởng tồn tại với thời gian.
Giới thiệu cho bạn bè
  • gplus
  • pinterest

Bình luận

Đăng bình luận

Đánh giá